Eeuwenlang had het Orakel van Delphi in het oude Griekenland de macht over koningen, gewone mensen en zelfs Alexander de Grote. Mensen reisden kilometers ver op zoek naar profetieën van de Pythia, een priesteres die naar verluidt met de stem van Apollo sprak terwijl ze in trance was. Maar de bron van haar visioenen was geen goddelijke inspiratie; het waren waarschijnlijk de dampen van een natuurlijk voorkomend geologisch fenomeen.
De zoetgeurende pneuma
Schrijvers uit de oudheid, waaronder Plutarchus, beschreven de tempel van Delphi als gebouwd rond een bron waaruit een zoetgeurend gas vrijkwam, genaamd pneuma. De Pythia zat op een driepootkruk en inhaleerde dit gas om haar extatische, profetische toestand op te wekken. Verslagen beschrijven hoe de priesteres kon schreeuwen, hysterisch kon worden of zelfs in elkaar kon zakken onder de gevolgen – een beproeving die zo uitputtend was dat meerdere vrouwen de rol deelden om een fatale spanning te vermijden.
Eeuwenlang bleef het mysterie van het gas bestaan. Was het echt? En zo ja, wat was het? Vroeg wetenschappelijk onderzoek verwierp de verhalen, omdat er geen grote kloven werden gevonden die een dergelijke emissie konden verklaren. De veronderstelling was dat gassen alleen opstegen door vulkanische activiteit, en dat Delphi geen vulkaan had.
Tektonische platen en koolwaterstofgassen
De moderne archeologie heeft, aangespoord door oude teksten, de waarheid blootgelegd. Geoloog Jelle Zeilinga de Boer constateerde in de jaren tachtig een breuklijn onder de tempel. Breuklijnen zijn plaatsen waar tektonische platen tegen elkaar schuren, waardoor wrijving en hitte ontstaan. Deze hitte kan vaste koolwaterstoffen in de aardkorst omzetten in gassen zoals methaan, ethaan en ethyleen.
Testen van de poreuze kalksteenbodem in Delphi in 1996 bevestigden de aanwezigheid van deze koolwaterstoffen. Het gas steeg door kleine kanalen in de steen omhoog en bereikte de longen van de priesteres.
De wetenschap van de trance
Ethyleen, een sleutelbestanddeel van het pneuma, is een op grote schaal geproduceerde organische verbinding die wordt gebruikt bij het rijpen van fruit en ooit zelfs als chirurgisch verdovingsmiddel. Het inademen van hoge concentraties veroorzaakt bewusteloosheid. Maar lagere, geconcentreerde doses veroorzaken een veranderde gemoedstoestand: helderheid vermengd met vreemd gedrag, opwinding en geheugenverlies.
Toxicoloog Henry Spiller ontdekte opvallende parallellen tussen ethyleenintoxicatie en de beschreven trance van de Pythia. De zoete geur past, zoals Plutarchus opmerkte, perfect bij ethyleen. Langdurig inademen bracht gezondheidsrisico’s met zich mee, wat verklaarde waarom de ambtstermijn van de priesteres vaak van korte duur was.
De blijvende geologische realiteit
Tegenwoordig begrijpen we dat tektonische activiteit zelfs zonder vulkanen gassen kan vrijgeven. De poreuze kalksteen bij Delphi liet koolwaterstoffen naar boven sijpelen en zich ophopen in de tempelkamer waar de Pythia zat. Er komt vandaag de dag nog steeds wat gas uit het grondwater omhoog, dat soms dodelijk is voor vogels.
Delphi onderscheidt zich van andere orakels door de expliciete vermelding van het zoetgeurende gas. Andere locaties, zoals Hierapolis, gebruikten verschillende gassen (kooldioxide) bij religieuze rituelen, maar de unieke geologie van Delphi maakte het de enige plek waar een door gas veroorzaakte trance openlijk deel uitmaakte van de heilige ervaring.
De teloorgang van het Orakel kan, zoals Plutarchus opmerkte, te wijten zijn aan verstopte kanalen of seismische verschuivingen die de gaswegen veranderden. Maar één ding blijft duidelijk: het Orakel van Delphi was geen helderziende; ze was een geologisch fenomeen.
