Bijna een derde van de Amerikaanse volwassenen houdt zich bezig met ‘doomscrolling’ – dwangmatig scrollen door feeds van sociale media – waarbij jongere generaties nog vatbaarder zijn voor dit gedrag. Dit is niet toevallig; platforms zijn gebouwd om de betrokkenheid te maximaliseren, wat de vraag oproept: kunnen sociale media echt verslavend zijn, zoals nicotine of alcohol? Het antwoord is, zoals experts en lopende rechtszaken suggereren, complex.
Het debat over verslaving
De American Academy of Pediatrics (AAP) erkent ‘problematisch internetgebruik’ als een groot probleem en wijst op gedrag als academische problemen en sociale terugtrekking. De AAP stopt er echter mee om het een universele ‘verslaving’ te noemen. Ondertussen beweren rechtszaken tegen Meta, TikTok, YouTube en Snap opzettelijke ontwerpfouten die de menselijke psychologie uitbuiten.
Deskundigen verschillen van mening over de terminologie. Jenny Radesky van de AAP beschouwt verslavend gebruik als een extreme vorm van problematisch gedrag, terwijl Bradley Zicherman van Stanford University stelt dat verslaving aan sociale media een reële aandoening is. Zicherman vergelijkt platforms met gokautomaten: onvoorspelbare beloningen (likes, volgers, virale inhoud) veroorzaken de afgifte van dopamine, waardoor gebruikers verslaafd blijven aan een cyclus van anticipatie.
Hoe dopamine betrokkenheid stimuleert
Dopamine, een neurotransmitter die verband houdt met plezier en beloning, versterkt gedrag. Hoewel drugs dit systeem kunstmatig kunnen kapen, maken sociale media er op natuurlijke wijze gebruik van. Functies zoals eindeloze feeds en op betrokkenheid gebaseerde algoritmen zijn ontworpen om gebruikers aan het scrollen te houden.
Studies ondersteunen dit verband: uit een analyse van bijna 12.000 kinderen bleek dat toegenomen gebruik van sociale media in de loop van de tijd correleerde met toegenomen depressiesymptomen. Omgekeerd werd een gematigde betrokkenheid op sociale media (tot 12,5 uur per week) geassocieerd met een hoger welzijn bij oudere Australische studenten.
De uitdagingen van onderzoek
Er ontstaan tegenstrijdige resultaten omdat het bestuderen van verslaving moeilijk is. Zelfgerapporteerde gegevens zijn onbetrouwbaar en zelfs het volgen van het telefoongebruik geeft niet het volledige beeld. Hersenscans kunnen inzicht bieden, maar weerspiegelen niet het gedrag in de praktijk.
Kinderen en adolescenten zijn bijzonder kwetsbaar, wat sommige platforms (zoals Meta’s Instagram) ertoe aanzet leeftijds- en tijdslimieten in te voeren. Deze maatregelen kunnen echter ineffectief zijn, omdat gebruikers ze vaak omzeilen. Meta beweert AI te gebruiken voor leeftijdsverificatie en moedigt de ‘Slaapmodus’ aan om het nachtelijk gebruik te verminderen.
Het bedrijfsmodel van aandacht
Uiteindelijk profiteren socialemediabedrijven van het maximaliseren van de aandacht van gebruikers. Sommige gebruikers wenden zich tot platforms voor dwaze afleiding, maar dit kan leiden tot een ‘verlies van keuzevrijheid’. De ontwerpkenmerken – oneindige feeds, autoplay, algoritmische optimalisatie – zijn inherent verslavend, of ze nu opzettelijk zijn of niet.
Zoals Zicherman het zegt: “Of het nu opzettelijk was of niet, ik denk dat het gewoon bedoeld is om verslavend te zijn.”
Sociale-mediaplatforms zijn misschien niet universeel verslavend, maar hun structuren maken gebruik van de menselijke psychologie om gebruikers betrokken te houden – een feit dat voortdurende juridische strijd en wetenschappelijk onderzoek blijven blootleggen.
